Вольга Браніславаўна Шлаг- Банкоўская, член падпольнай групы пры ваенным шпіталі ў Лідзе, партызанка атрада “Іскра” Кіраўскай брыгады
Нарадзілася Вольга 25 снежня 1913 г. у Варшаве. Яўрэйка. Член кампартыі Польшчы. У верасні 1939г. пераехала з мужам і дачкой у Беласток. Працавала медсястрой у савецкім ваенным шпіталі (1940-1941).
“23 чэрвеня эвакуіравала параненых углыб краіны. Пасля бамбёжкі цягнікі атрымалі распараджэнне эвакуіраваць параненых кожны “на ўласную руку”. Разам з мужам Уладзіславам, сяржантам Чырвонай Арміі, мы прывялі 19 параненых пасля вялікіх цяжкасцяў і заблытаных прыгод 28 чэрвеня ў Магілёў. Я з параненымі была накіравана ў Арол, мой муж у Чырвоную Армію. У Арле працавала ў ваенным шпіталі, як старэйшая аперацыйная сястра.
3 кастрычніка немцы занялі Арол. Наш шпіталь (ЭГ № 399) не паспеў эвакуіравацца, застаўся ў распараджэнні немцаў. Прывезлі групу савецкіх палонных з-пад Вязьмы, агулам нас было каля 10 жанчын і каля 70 мужчын. Пры надыходзе Чырвонай Арміі шпіталь перавялі з Арла ў Горкі каля Оршы, 6 тыдняў у Касцюкоўцы каля Магілёва і потым у Ліду.
У Лідзе нашыя палонныя пачалі ўзмоцнена шукаць кантакты з партызанамі. У мяне, аперацыйнай сястры, быў доступ да перавязачных матэрыялаў, медыкаментаў, лекаў і я магла іх сістэматычна перадаваць у партызанскую брыгаду. 7 снежня 1943 г кіраўніцтва нашай групы на чале з т. Марцірасавым, абясшкодзіўшы аднаго унтэр-афіцэра і, знішчыўшы некалькі машын, дало загад уцёкаў на двух машынах. З Ліды мы прыбылі ў Налібоцкую пушчу ў брыгаду ім. Кірава”.
«Больш чым партызан немцы баяліся вошай і тыфу. План уцёкаў абапіраўся на гэтым трывіяльным, але зусім правільным назіранні. Планаванне нашых уцёкаў пачалося ледзь не зараз жа па прыездзе ў Ліду, але павінна было прайсці некалькі месяцаў, перш чым можна было яго ажыццявіць. План быў просты, але лагістыка дастаткова складаная. Уцёкі вялікай групы зняволеных з добра ахоўваемага шпіталя ў горадзе поўным немцаў, без страт патрабавала дакладнасці і дакладнай каардынацыі з дзеяннямі партызан.
Зіма пачалася ў тым годзе рана, і ўжо ў пачатку лістапада было шмат снегу. Акцыя была запланавана на першы тыдзень снежня. Пачалася з заявы адной з санітарак, што памяшканні для зняволеных атакаваны вошамі. Як і прадбачылася, немцы адразу ж выдалі загад, каб усіх палонных і іх пасцелі адправілі ў лазню з мэтай апрацоўкі. Увечары 7 снежня ўсе зняволеныя, сярод іх недасведчаныя аб тым, што іх чакае, селі ў грузавікі. На дзіва, да аховы нас прызначылі толькі аднаго малодшага афіцэра. Быць можа немцы не асцерагаліся досыць паслухмяных рускіх палонных: верылі ім, як вераць лаяльным працаўнікам у мірныя часы. Ніводны з палонных не быў узброены.
У той час, калі мы ехалі ў бок лазні, у шпіталі засталося чацвёра мужчын: адзін з іх выламаў завесу, якая замыкае склад зброі, у той момант, калі Раманаў, спецыяліст электрык, раз’яднаў электрычны ток, пагрузіўшы ўсе шпітальныя будынкі ў цемру. Пашкоджаны былі таксама ўсе астатнія сродкі перамяшчэння, каб не дазволіць немцам арганізаваць неадкладную пагоню.
Перш чым была выпраўлена электрычнасць, уся чацвёрка давезла грузавіком пагружаную зброю да лазні. Ударам у галаву аглушаны афіцэр, які не падазрае нічога. На сваё няшчасце хутка ачуўся, выбег на вуліцу і пачаў крычаць. Быў застрэлены. Калі б не прыйшоў так хутка ў прытомнасць… Чаму я адчуваю сябе жудасна, думаючы аб гэтым адзіным забойстве на фоне такіх шматлікіх жорсткасцяў. Можа таму, што гэта ганебна, калі шмат хто нападае на аднаго? Можа добра яго ведалі і не хацелі б яго забіваць, бо быў прыстойным чалавекам? Можа па дарозе ў лазню бесклапотна жартавалі з ім за некалькі хвілін перад забойствам? Адчуваю палёгку, што нічога з гэтага не памятаю, тым больш, што не я павінна была прымаць тады рашэнне. Пяцьдзясят дзве асобы – мужчыны, жанчыны і адно дзіця ехалі ноччу пад брызентам нямецкага грузавіка праз Ліду і далей за горад. У сяле Дакудава сустрэлі нашага правадніка, які павёў нас у напрамку Налібоцкай пушчы. Усе былі ў напружанні, акрамя мяне адной, якая цалкам не ўсведамляе пагроз. Мусіць, я спала.
Трэба было перабрацца цераз Гаўю, прыток Нёмана. Каб пазбегнуць пагроз, раку неабходна было фарсіраваць удалечыні ад ахоўных мастоў. Была бясхмарная халодная снежаньская ноч, неба поўнае зор. Лёд быў недастаткова моцны, каб вытрымаць цяжар загружанага грузавіка, так што ўпалі мы з мамай у ледзяную ваду. Яна цягнулася наперад, сутаргава прытрымліваючы якія спадаюць з яе доўгія цёплыя штаны з чыстай поўсці. Не магла дазволіць сабе іх згубіць.
Калі стала бяспечна, заледзянелымі рукамі вызваліла мяне ад мокрага адзення. Я дрыжала ад холаду, стоячы голай на ледзяным ветры на платформе грузавіка. Мама нацерла мяне спіртам і вокамгненна загарнула з галавы да ног у бандаж. Нехта, думаю, што гэта быў Гурген, накінуў мне на плечы плашч. Тая халодная ноч, пераход праз раку, хуткія рукі маёй мамы – гэта мае першыя сувязныя ўспаміны. Мела толькі 4 гады
Партызаны не прымалі людзей без зброі, а тым больш жанчын. Але ў нашай групе ўсе 12 жанчын былі медсёстрамі, а кожны з мужчын умеў карыстацца зброяй. Мы прывезлі каштоўныя рэчы, медыцынскія інструменты, бінты, лекі, бялізну, арсенал зброі, амуніцыі, і нават два генератары. Выратавалі нас паўгадзіны. Тое, што польскія партызаны на нас палявалі, паказвае, якім вялікім быў недахоп зброі і медыцынскіх матэрыялаў, таксама якой складанай была барацьба трох сіл за дамінаванне на тых землях.
Праз пару месяцаў Малеўскага злавілі на двудушнасці, быў расстраляны нашымі ў сакавіку 1944 г.”
